تبلیغات
هنر ، گرافیگ ، چاپ - چاپ ” باتیک” ، میراث دو هزار ساله
چهارشنبه 7 اردیبهشت 1390

چاپ ” باتیک” ، میراث دو هزار ساله

   نوشته شده توسط: DoNy    نوع مطلب :چاپ و تبلیغات ،

چاپ “باتیک” به عنوان هنری سنتی و با قدمت بیش از دو هزار سال ، سده‌ها مورد استفاده هنرمندان و صنعتگران نقاط مختلف جهان بوده است.


این هنر قدیمی در طول قرن‌ها حیات خود ، سیر تکاملی پیموده و هنرمندان کشورهای مختلف با استفاده ازآن،آثاری به یادماندنی خلق کرده‌اند که امروزه زینت بخش گنجینه‌های معروف جهان است.

درواقع باتیک،یکی از انواع چاپ سنتی است که بوسیله ماده‌ای مقاوم، متشکل از سقز ، موم و پارافین روی پارچه ابریشم انجام می‌شود.

شکل ابتدایی این پارچه در کشور چین و سپس در جزیره جاوه اندونزی رایج و بتدریج به کشورهای دیگر صادر شد و هر سرزمین با توجه به سنت ، سلایق و ذوق خود ، تحولی در آن ایجاد کرد.

هنر باتیک قبل از اسلام از طریق جاده ابریشم بوسیله تجار آذربایجانی به ایران آمد و درآغاز به‌صورت ابتدایی آن(باتیک تک رنگ) در تبریز متداول شد.

شکل ابتدایی چاپ باتیک به‌این ترتیب بود که‌از ترکیب درخت موز،سودسوزآور و خاک رس، ماده‌ای مقاوم و چسبناک به‌دست می‌آمد و قسمت‌هایی‌از پارچه را بوسیله قلم مو با این ماده پوشانده و تمامی پارچه را رنگرزی کرده ، پس از شستشوی قسمت‌های آغشته به چسب به رنگ اصلی پارچه و قسمت‌های دیگر رنگین می‌شد.

پس از ورودهنر صنعت چاپ باتیک به ایران به‌جای برگ مو از پیه گوسفند، موم خالص عسل و سقز خام‌برای ساخت ماده مقاوم‌استفاده می‌کردند که نام بین‌المللی آن “واکس باتیک” بوده و در آذربایجان به آن ” روغن کلاقه‌ای” اطلاق می‌شود.

چاپ باتیک در بدو ورود به کشورمان به رنگ سفید و زمینه مشکی انجام می‌شد.

پس از مدتی،رنگ قرمز را با رنگ سفید به کار بردند که به صورت خال‌هایی بر زمینه سیاه یا سرمه‌ای بود که ” سفید فلفلی” نام گرفت و بر روی کرباس و یا قاب‌های چوبی انجام می‌شد.

از دوره صفویه، چاپ روی ارچه ابریشم به روش باتیک در اسکو، کهنو و باویل آذربایجان شرقی، رونق فراوان یافت.

چاپ باتیک روی پارچه در مراحل چندی انجام می‌گیرد که” صمغ‌گیری ابریشم” نخستین مرحله آن است.

در این مرحله،قبل از چاپ،پارچه را رنگ‌پذیر کرده،مقداری آب و صابون را در ظرف مسی تا? ???درجه سانتی گراد حرارت می‌دهند، سپس کربنابت دوسود را به آن افزوده،حل می‌کنند. آنگاه پارچه را به مدت نیم ساعت در محلول می‌جوشانند تا کاملاسفید شود،سپس با آب سرد آبکشی،خشک و اتو می‌کنندتا برای چاپ‌آماده شود.

دومین مرحله در چاپ باتیک، ساخت قاب است که برای آن ابتدا، نقشه اصلی را روی کاغذ کشیده،رنگ کرده،سپس نقشه را به تفکیک رنگ، روی کاغذهای دیگر کپی کرده، هر قطعه را با چسب روی تخته سه‌لا چسبانده و اطراف آن را می‌برند.

در ساخت قاب برای طرح ظریف، استفاده از ورقه آهنی مناسب‌تر است. در این حالت با چسباندن قطعه‌های بریده‌شده روی سطح قالب،دیگر قالب‌های‌مثبت و منفی، آماده می‌شود.

“تهیه واکس باتیک”، مرحله دیگر این چاپ هنری است که در آن،سقز را در ظرف مسی و با حرارت ذوب می‌کنند به‌طوری که پخته شده و کف آن کاملا از بین برود، سپس پیه و موم را به آن افزوده و می‌جوشانند تا بخوبی مخلوط شود.

در پایان‌این مرحله محلول حاصل را از صافی ریز عبور می‌دهند تا آماده مصرف شود.

مرحله دیگر چاپ هنری باتیک،”رنگرزی ” است که در آن از سه نوع رنگ ، شامل رنگ‌های ری‌آکتیو،رنگ‌های جوهری و رنگ‌های گیاهی برای چاپ پارچه و طراحی نقش مورد نظر هنرمند ، استفاده می‌شود.

پس از انجام مراحل یادشده، نوبت به”باتیک‌گیری “به عنوان آخرین مرحله چاپ باتیک می‌رسد.منظور ازاین اصطلاح،زوددن پارچه از واکس باتیک در پایان مرحله رنگرزی است.

در این مرحله‌ابتدا مقداری پیه خالص‌گاو یا گوسفند را درظرف مسی ریخته با حرارت آب کرده،پارچه چاپ شده را در ظرف غوطه‌ور کرده‌و مرتب تکان می‌دهند تا به‌این طریق واکس باتیک در پیه حل شود. سپس پارچه را بیرون آورده می‌فشارند تا در جریان هوا سرد شود.

بدیهی است که چاپ هنری باتیک به عنوان یکی‌از هنرهای ظریفه در طول سده‌ها حیات خود ، سیری تکاملی را پیموده و هنرمندان این عرصه ، طرق گوناگونی را برای بهبود فعالیت هنری خویش و خلق آثار کم‌نظیر آزموده‌اند.

“چاپ مستقیم” از جمله روش‌های چاپ باتیک از روزگاران قدیم تاکنون بوده که در آن رنگ به صورت مستقیم و بوسیله قلم موی پهن روی استامپ قالب بر روی پارچه زده می‌شد.

در روش”چاپ برداشت”، ابتدا پارچه، رنگرزی شده است سپس به کمک چاپ ، رنگ زمینه پارچه ما طبق با طرح مورد نظر هنرمند ، برداشته می‌شد.

در روش “چاپ با شابلون” به عنوان یکی از رایجترین شیوه‌های چاپ باتیک با قرار دادن شابلون نقش روی پارچه و استفاده از غلطک رنگی ، طرح و رنگ روی پارچه، منتقل می‌شود.

“نقاشی باتیک روی پارچه ابریشمی” از دیگر روش‌های این چاپ هنری است که در آن، قسمت‌هایی از پارچه به کمک ماده مقاوم و بوسیله قلم موی”تیان” پوشانده شده و بخش‌های دیگر بوسیله قلم موی مخصوص آبرنگ و با استفاده از رنگ‌های ری‌آکتیو ، بازیک و رنگ‌های خمیری مانند آکرولیک ، رنگ‌گذاری می‌شود.

در شیوه چاپ باتیک یا تار عنکبوت پس از ایجاد طرح به کمک ماده مقاوم و رنگ‌آمیز پارچه پیش از برداشتن ماده مقاوم با مچاله کردن پارچه،موم روی آن را ترک دار و مجددا پارچه را رنگ‌آمیز می‌کنند تا رنگ در ترک‌های موم نفوذ کرده و نقوش جالبی روی پارچه پدید آید.

استفاده از چاپ هنری باتیک درایران بویژه خطه آذربایجان از گذشته تاکنون ادامه دارد و آثار هنری خلق شده در این عرصه در موزه‌های اندونزی، ترکیه و کشورهای اروپایی نگهداری می‌شود.

با وقوع انقلاب صنعتی در اروپا و آغاز تمدن جدید، چاپ باتیک نیز از منازل به کارگاهها کشیده شد و به‌عنوان هنری سنتی با مظاهر تمدن جدید درهم‌آمیخت.

در ایران نیز پس از رکود مقطعی در رونق چاپ هنری باتیک در دوره قاجاریه باایجاد نخستین کارگاه چاپ باتیک کشور در تبریز توسط استاد “حسین گنجینه” در سال ? ?????شمسی،این هنر صنعت باردیگر در حیات اجتماعی و هنری مردم ظاهر شد.

استاد گنجینه متولد سال ? ?????شهر گنجه بود و درسال ? ?????چاپ باتیک را در کشور با راه‌اندازی کارگاهی در تبریز پایه‌گذاری کرد.

وی از سال? ?????تا? ?????مسئول کارخانه چاپ باتیک تبریز بود و در سال ?????? با مهاجرت به تهران ، این هنر را با خود به پایتخت برد.

استاد گنجینه در سال ? ?????در اداره فرهنگ و هنر وقت ، کارگاه چاپ سیلک اسکرین را بنیان نهاد و تدریس این شاخه از هنرهای تجسمی را در دانشگاه‌های شهرهای مختلف کشور آغاز کرد.

چاپ باتیک،گونه‌ای از چاپ دستی و هنری است که توانایی انجام کارهای تجاری را نیز دارد و به این ترتیب حلقه پیوند هنر و صنعت محسوب می‌شود